Thư viện thảo dược

Ba lớp thông tin: lớp 1 nhóm hoạt chất, lớp 2 từng loài, lớp 3 từng hợp chất.

Bằng chứng mạnh Nhiều thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng hoặc phân tích tổng hợp nhất quán.
Bằng chứng vừa Có thử nghiệm lâm sàng nhưng quy mô nhỏ, ngắn hạn hoặc kết quả chưa đồng nhất.
Bằng chứng sơ bộ Chủ yếu in vitro, trên động vật hoặc thử nghiệm lâm sàng rất nhỏ.

Hợp chất phenolic và tinh dầu

Nghệ vàng

Curcuma longa L.

Thân rễ nghệ chứa nhóm curcuminoid tạo màu vàng và tinh dầu giàu sesquiterpenoid. Curcumin là hoạt chất được nghiên cứu nhiều nhất nhưng sinh khả dụng đường uống rất thấp.

2 hợp chất · 3 nhóm bằng chứng

Hợp chất phenolic và tinh dầu

Gừng

Zingiber officinale Roscoe

Vị cay của gừng đến từ gingerol, chuyển thành shogaol khi sấy khô hoặc đun nóng. Bằng chứng tốt nhất là với buồn nôn, đặc biệt buồn nôn thai kỳ.

2 hợp chất · 3 nhóm bằng chứng

Steroid lacton (withanolide)

Ashwagandha (Sâm Ấn Độ)

Withania somnifera (L.) Dunal

Ashwagandha chứa các withanolide, nhóm steroid lacton có khung ergostan. Thử nghiệm lâm sàng chủ yếu đánh giá stress, lo âu và giấc ngủ, quy mô nhỏ và thời gian ngắn.

1 hợp chất · 3 nhóm bằng chứng

Alkylamid và dẫn xuất acid caffeic

Echinacea (Cúc nón tía)

Echinacea purpurea (L.) Moench

Echinacea chứa alkylamid và acid cichoric. Chế phẩm rất không đồng nhất, nên khó kết luận chung về hiệu quả phòng và điều trị cảm lạnh.

1 hợp chất · 2 nhóm bằng chứng

Anthocyanin và flavonoid

Cơm cháy đen (Elderberry)

Sambucus nigra L.

Quả cơm cháy đen giàu anthocyanin. Quả sống hoặc chưa chín chứa glycosid sinh cyanid nên phải nấu chín trước khi dùng.

1 hợp chất · 1 nhóm bằng chứng

Hợp chất lưu huỳnh

Tỏi

Allium sativum L.

Tép tỏi nguyên vẹn chứa alliin không mùi. Khi nghiền hoặc cắt, enzym alliinase chuyển alliin thành allicin, hợp chất tạo mùi đặc trưng và kém bền.

2 hợp chất · 3 nhóm bằng chứng

Polyphenol và alkaloid purin

Trà xanh

Camellia sinensis (L.) Kuntze

Lá trà xanh giàu catechin, chủ yếu EGCG, và chứa caffein. Uống trà là an toàn; viên chiết xuất EGCG liều cao đã gắn với tổn thương gan.

2 hợp chất · 3 nhóm bằng chứng

Terpen lacton và flavonoid

Bạch quả

Ginkgo biloba L.

Chiết xuất lá bạch quả tiêu chuẩn hóa (như EGb 761) chứa flavonoid glycosid và terpen lacton. Thử nghiệm lớn không cho thấy phòng được sa sút trí tuệ.

2 hợp chất · 3 nhóm bằng chứng

Phloroglucinol và naphthodianthron

Cỏ thánh John

Hypericum perforatum L.

Thảo dược có dữ liệu lâm sàng tốt nhất trong trầm cảm nhẹ đến vừa, nhưng cũng là cây gây tương tác thuốc mạnh nhất vì cảm ứng enzym chuyển hóa thuốc.

2 hợp chất · 2 nhóm bằng chứng

Saponin triterpen

Nhân sâm

Panax ginseng C.A.Meyer

Rễ nhân sâm chứa ginsenosid, nhóm saponin triterpen dammaran. Bằng chứng lâm sàng về nhận thức và mệt mỏi còn yếu và không nhất quán.

2 hợp chất · 2 nhóm bằng chứng

Saponin triterpen

Cam thảo

Glycyrrhiza glabra L.

Vị ngọt của cam thảo đến từ glycyrrhizin, ngọt hơn đường khoảng 50 lần. Dùng nhiều hoặc kéo dài gây hạ kali máu và tăng huyết áp.

1 hợp chất · 2 nhóm bằng chứng

Saponin triterpen

Rau má

Centella asiatica (L.) Urb.

Rau má là nguyên liệu quen thuộc ở Việt Nam. Thành phần đặc trưng là asiaticosid và madecassosid; dùng ngoài da cho vết thương có nhiều nghiên cứu hơn đường uống.

2 hợp chất · 2 nhóm bằng chứng

Flavonolignan

Cúc gai

Silybum marianum (L.) Gaertn.

Quả cúc gai chứa silymarin, hỗn hợp flavonolignan trong đó silibinin chiếm phần lớn. Dữ liệu lâm sàng về bệnh gan mạn còn yếu.

1 hợp chất · 2 nhóm bằng chứng

Flavonoid và tinh dầu

Cúc La Mã

Matricaria chamomilla L.

Đầu hoa cúc La Mã chứa apigenin và tinh dầu giàu α-bisabolol. Thường dùng dạng trà để thư giãn; thử nghiệm lâm sàng về lo âu có quy mô nhỏ.

2 hợp chất · 3 nhóm bằng chứng

Phenylpropanoid

Quế

Cinnamomum spp. (C. verum, C. cassia, C. loureiroi)

Vỏ quế chứa tinh dầu giàu cinnamaldehyd. Quế cassia (gồm quế Việt) chứa nhiều coumarin hơn quế Sri Lanka, nên cần chú ý giới hạn ăn hằng ngày.

2 hợp chất · 2 nhóm bằng chứng

Phenylpropanoid

Đinh hương

Syzygium aromaticum (L.) Merr. & L.M.Perry

Nụ đinh hương chứa tinh dầu giàu eugenol, được dùng làm gia vị và chất gây tê tại chỗ trong nha khoa.

1 hợp chất · 1 nhóm bằng chứng

Tinh dầu monoterpen

Bạc hà

Mentha × piperita L.

Tinh dầu bạc hà chứa menthol. Viên tinh dầu bao tan trong ruột có bằng chứng tương đối tốt trong hội chứng ruột kích thích.

1 hợp chất · 2 nhóm bằng chứng

Tinh dầu monoterpen

Oải hương

Lavandula angustifolia Mill.

Tinh dầu oải hương giàu linalool và linalyl acetat. Chế phẩm uống chuẩn hóa silexan có thử nghiệm lâm sàng về lo âu.

2 hợp chất · 2 nhóm bằng chứng

Tinh dầu monoterpen

Sả

Cymbopogon citratus (DC.) Stapf

Sả là gia vị phổ biến ở Việt Nam. Tinh dầu chứa citral với mùi chanh đặc trưng; dữ liệu lâm sàng rất hạn chế.

1 hợp chất · 2 nhóm bằng chứng

Diterpen phenolic và tinh dầu

Hương thảo

Rosmarinus officinalis L.

Lá hương thảo chứa acid carnosic, acid rosmarinic và tinh dầu giàu cineol. Acid carnosic được dùng làm chất chống oxy hóa tự nhiên trong thực phẩm; dữ liệu lâm sàng còn rất ít.

2 hợp chất · 1 nhóm bằng chứng

Triterpen và tinh dầu

Húng quế thánh (Tulsi)

Ocimum tenuiflorum L.

Tulsi là cây thuốc truyền thống Ấn Độ. Lá chứa acid ursolic và tinh dầu giàu eugenol; thử nghiệm lâm sàng ít và nhỏ.

1 hợp chất · 2 nhóm bằng chứng

Tinh dầu monoterpen phenol

Kinh giới cay (Oregano)

Origanum vulgare L.

Tinh dầu oregano giàu carvacrol và thymol, hai monoterpen phenol có hoạt tính kháng khuẩn mạnh in vitro. Dữ liệu ở người rất hạn chế.

2 hợp chất · 2 nhóm bằng chứng

Glycosid diterpen

Cỏ ngọt (Stevia)

Stevia rebaudiana (Bertoni) Bertoni

Lá cỏ ngọt chứa các steviol glycosid ngọt hơn sucrose 200–300 lần mà gần như không cung cấp năng lượng. Được dùng rộng rãi làm chất tạo ngọt.

2 hợp chất · 2 nhóm bằng chứng

Triterpen lanostan

Nấm linh chi

Ganoderma lucidum (Curtis) P. Karst.

Nấm linh chi chứa các acid ganoderic (triterpen lanostan) và polysaccharid β-glucan. Thử nghiệm lâm sàng nhỏ, chưa xác lập hiệu quả điều trị.

1 hợp chất · 2 nhóm bằng chứng

Alkaloid amid

Hồ tiêu đen

Piper nigrum L.

Vị cay của hồ tiêu đến từ piperin. Hợp chất này làm tăng sinh khả dụng của nhiều chất khác, kể cả một số thuốc.

1 hợp chất · 1 nhóm bằng chứng

Alkaloid vanilloid (capsaicinoid)

Ớt

Capsicum annuum L.

Ớt chứa capsaicin, chất kích hoạt thụ thể TRPV1 gây cảm giác nóng. Capsaicin nồng độ cao dùng ngoài da trong điều trị đau thần kinh.

1 hợp chất · 2 nhóm bằng chứng

Flavonoid và hợp chất lưu huỳnh

Hành tây

Allium cepa L.

Hành tây là một trong những nguồn quercetin phong phú nhất trong chế độ ăn, chủ yếu dưới dạng glucosid dễ hấp thu hơn quercetin tự do.

1 hợp chất · 2 nhóm bằng chứng

Stilben và anthraquinon

Hổ trượng

Reynoutria japonica Houtt. (Polygonum cuspidatum)

Rễ hổ trượng là nguồn thương mại của resveratrol và còn chứa emodin, anthraquinon có tác dụng nhuận tràng.

2 hợp chất · 2 nhóm bằng chứng

Anthraquinon glycosid

Phan tả diệp (Senna)

Senna alexandrina Mill.

Phan tả diệp là thuốc nhuận tràng kích thích được xác lập hiệu quả. Hoạt chất là sennosid, tiền chất được vi khuẩn đại tràng hoạt hóa.

1 hợp chất · 1 nhóm bằng chứng

Lignan và acid béo omega-3

Hạt lanh

Linum usitatissimum L.

Hạt lanh giàu acid α-linolenic và lignan SDG. Hạt xay nhỏ được hấp thu tốt hơn hạt nguyên.

2 hợp chất · 2 nhóm bằng chứng

Glycosid phenolic

Liễu trắng

Salix alba L.

Vỏ liễu chứa salicin, tiền chất của acid salicylic và là nguồn gốc lịch sử của aspirin. Có bằng chứng ngắn hạn cho đau thắt lưng.

1 hợp chất · 1 nhóm bằng chứng

Sesquiterpen và iridoid

Nữ lang (Valerian)

Valeriana officinalis L.

Rễ nữ lang được dùng cho khó ngủ. Hoạt chất chưa rõ ràng; kết quả thử nghiệm không nhất quán.

1 hợp chất · 1 nhóm bằng chứng

Phenylpropanoid và acid shikimic

Hoa hồi (Đại hồi)

Illicium verum Hook.f.

Quả hoa hồi là gia vị phổ biến ở Việt Nam và là nguồn thương mại chính của acid shikimic, tiền chất tổng hợp oseltamivir. Cần phân biệt với hồi Nhật độc.

2 hợp chất · 2 nhóm bằng chứng

Carotenoid

Gấc

Momordica cochinchinensis (Lour.) Spreng.

Màng đỏ quanh hạt gấc giàu lycopen và β-caroten, được báo cáo thuộc nhóm nguồn lycopen tự nhiên cao. Thường dùng trong món xôi gấc.

2 hợp chất · 2 nhóm bằng chứng

Flavonoid và phenylpropanoid

Riềng

Alpinia galanga (L.) Willd.

Riềng là gia vị phổ biến ở Việt Nam. Thân rễ chứa galangin và các dẫn xuất acetoxychavicol; dữ liệu lâm sàng rất ít.

1 hợp chất · 2 nhóm bằng chứng

Flavanon glycosid và tinh dầu

Cam quýt

Citrus sinensis (L.) Osbeck

Vỏ và màng trắng của quả cam quýt chứa hesperidin và tinh dầu giàu limonen. Hesperidin là thành phần của chế phẩm trợ tĩnh mạch.

2 hợp chất · 1 nhóm bằng chứng

Furanocoumarin và flavanon

Bưởi chùm

Citrus × paradisi Macfad.

Bưởi chùm là ví dụ điển hình của tương tác thực phẩm–thuốc: furanocoumarin ức chế CYP3A4 ở ruột và làm tăng nồng độ nhiều thuốc.

2 hợp chất · 1 nhóm bằng chứng

Isoflavon

Đậu nành

Glycine max (L.) Merr.

Đậu nành là nguồn isoflavon chính trong chế độ ăn. Genistein và daidzein là phytoestrogen tác động chủ yếu lên thụ thể estrogen β.

2 hợp chất · 2 nhóm bằng chứng

Acid béo và phytosterol

Cọ lùn (Saw palmetto)

Serenoa repens (W.Bartram) Small

Chiết xuất quả cọ lùn được dùng cho triệu chứng đường tiểu do phì đại tuyến tiền liệt lành tính. Thử nghiệm lớn không thấy hiệu quả vượt giả dược.

1 hợp chất · 1 nhóm bằng chứng

Proanthocyanidin

Nam việt quất

Vaccinium macrocarpon Aiton

Nam việt quất chứa proanthocyanidin loại A, được cho là ngăn vi khuẩn E. coli bám vào niêm mạc tiết niệu.

1 hợp chất · 1 nhóm bằng chứng

Flavonoid và hợp chất carbonyl

Diếp cá

Houttuynia cordata Thunb.

Diếp cá (giấp cá) là rau ăn kèm phổ biến ở Việt Nam. Mùi tanh đặc trưng đến từ decanoyl acetaldehyd (houttuynin) và các hợp chất liên quan.

2 hợp chất · 2 nhóm bằng chứng

Alkaloid isoquinolin

Hoàng liên

Coptis chinensis Franch.

Hoàng liên chứa berberin, alkaloid vàng với bằng chứng lâm sàng nhỏ về giảm đường huyết và lipid. Hấp thu kém và có tương tác thuốc đáng kể.

1 hợp chất · 2 nhóm bằng chứng

Phthalid và acid phenolic

Đương quy

Angelica sinensis (Oliv.) Diels

Rễ đương quy là vị thuốc cổ truyền quen thuộc. Thành phần gồm ligustilid và acid ferulic; dữ liệu lâm sàng chất lượng cao rất ít.

2 hợp chất · 2 nhóm bằng chứng

Saponin cycloartan

Hoàng kỳ

Astragalus membranaceus (Fisch.) Bunge

Rễ hoàng kỳ chứa astragalosid IV và polysaccharid. Có nghiên cứu về điều hòa miễn dịch và bảo vệ tim; kết luận lâm sàng chưa vững.

1 hợp chất · 2 nhóm bằng chứng

Diterpen quinon và acid phenolic

Đan sâm

Salvia miltiorrhiza Bunge

Rễ đan sâm chứa tanshinon (đỏ, tan trong dầu) và các acid salvianolic (tan trong nước). Có tương tác đáng kể với thuốc chống đông.

2 hợp chất · 1 nhóm bằng chứng

Glycosid phenylpropanoid

Hồng cảnh thiên

Rhodiola rosea L.

Rễ Rhodiola được xếp vào nhóm adaptogen. Các hoạt chất chỉ dấu là salidrosid và rosavin; thử nghiệm nhỏ về mệt mỏi và stress.

2 hợp chất · 1 nhóm bằng chứng

Anthraquinon và polysaccharid

Nha đam (Lô hội)

Aloe vera (L.) Burm.f.

Nha đam có hai phần khác biệt: gel trong ở giữa lá (polysaccharid) và nhựa vàng ở sát vỏ (anthraquinon gây nhuận tràng). Cần phân biệt khi dùng.

1 hợp chất · 2 nhóm bằng chứng